Italiaanse renaissance

Zie artikelVoor renaissance als historisch periodebegrip, zie Renaissance.
Renaissance
"De Atheense filosofenschool" van Raphael
Onderwerpen

Vroegrenaissance
Hoogrenaissance
Maniërisme
Dans
Filosofie
Humanisme
Literatuur
Muziek
Wetenschap

Landen

Engeland
Duitsland
Frankrijk
Italië
Nederlanden
Noord-Europa
Polen
Spanje

De Italiaanse renaissance was een in de 14e eeuw in Italië ontstane intellectueel-culturele beweging, periode en kunststijl die omstreeks 1500 haar hoogtepunt bereikte. In navolging van Jacob Burckhardt hebben historici de culturele beweging lange tijd beschouwd als de breuklijn tussen de middeleeuwen en het vroegmoderne Europa. Die visie geldt inmiddels als achterhaald. Alleen in de kunst en de literatuur is sprake van een breuk met de voorgaande periode.

Het begin van de renaissance leggen sommige historici al in de eerste helft van de veertiende eeuw. Veel aspecten van de Italiaanse cultuur en samenleving bleven echter middeleeuws. De notie van een renaissance kwam van Florentijnen die reflecteerden op hun eigen geschiedenis en in het bijzonder op hun eigen culturele geschiedenis. Vooral in Neolatijnse literatuur en de beeldende kunst vanaf de veertiende eeuw zijn een toenemend aantal verklaringen te vinden die de periode tussen het einde van de oude wereld en het trecento veroordelen als een periode van duisternis, zonder welsprekendheid, poëzie, grote sculpturen of schilderijen. Deze houding vindt men bij Petrarca en Boccaccio, Salutati en Bruni, en bij de kunstenaars en architecten Ghiberti en Alberti. Deze humanisten en hun navolgers stelden zich ten doel om na de periode van barbarij, de middeleeuwen, de klassieke idealen te doen herleven. De superieur geachte cultuur van de Klassieke Oudheid diende in ere te worden hersteld en, zo mogelijk, overtroffen te worden (translatio, imitatio en aemulatio). Deze ontwikkelingen, hoe opmerkelijk ook, werden slechts gedragen door een overwegend mannelijke elite. Voor de grote meerderheid van de bevolking veranderde er slechts weinig: de renaissance bleef als culturele beweging in Italië grotendeels beperkt tot de kring van geletterden en patroons.

De Italiaanse renaissance beleefde haar hoogtepunt omstreeks 1500, waarna de Italiaanse oorlogen de regio ontwrichtten. De ideeën en kunstuitingen van de renaissance verspreidden zich echter verder in Europa. In veel Europese landen was niet alleen sprake van beïnvloeding vanuit Italië, maar dikwijls ook van vergelijkbare culturele ontwikkelingen van eigen bodem.

Leonardo da Vinci: Anatomie van een mannelijk naakt (schets).